OΠρίμο Λέβι (1919–1987) είναι προφανώς γνωστός για το βιβλίο του: «Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος» (1947), στο οποίο εξιστόρησε την εμπειρία του στο Άουσβιτς-Μπίρκεναου που αποτελεί, ίσως τη συγκλονιστικότερη μαρτυρία για το Ολοκαύτωμα. Ίσως είναι λιγότερο γνωστό ότι ήταν κατ' επάγγελμα χημικός και ότι η ιδιότητά του αυτή, επηρέασε τη λογοτεχνία του, αφήνοντας πίσω μάλιστα και ένα βιβλίο, όπως «Το περιοδικό σύστημα» στο οποίο κάθε κεφάλαιο φέρει τον τίτλο ενός χημικού στοιχείου που γίνεται αφορμή για αναμνήσεις και στοχαστική αυτοβιογραφία.

Ανάμεσα στα βιβλία του περιλαμβάνεται και το βιβλίο: «Οι δουλειές των άλλων» (1985), που αποτελεί μια σειρά δοκιμίων για ποικίλα θέματα - βιολογίας, φυσικής, αστρονομίας, γεωλογίας κ.ά. -  τα οποία διέγειραν την περιέργειά του, στο περιθώριο της καθαυτό εργασίας του ως χημικού και λογοτέχνη. Βρίσκοντας λοιπόν αυτό το ενδιαφέρον βιβλίο - που εξ όσων γνωρίζω δεν έχει ακόμη μεταφραστεί στη γλώσσα μας - στο αποθετήριο archive.org άρχισα να διαβάζω τον πρόλογό του. Σε αυτόν ο Λέβι - τρόπον τινά απολογείται για την ενασχόλησή του με αλλότρια αντικείμενα. Αλλά η «απολογία» του αυτή είναι τόσο όμορφη και τόσο γοητευτική - ιδιαιτέρως για όσους έχουν σπουδάσει θετικές επιστήμες, αλλά τους αρέσει η λογοτεχνία, ώστε έκρινα σκόπιμο να μην την κρατήσω για τον εαυτό μου. Στη μετάφραση που έκανα, από την αγγλική έκδοση του βιβλίου, συνάντησα μερικά προβλήματα. Είναι αυτά που έχω επισημάνει με αστερίσκο.  

«Όταν κάποιος ζει σε μια συμπαγή, σφιχτή ομάδα, όπως οι μέλισσες και τα πρόβατα τον χειμώνα, υπάρχουν πλεονεκτήματα. Μπορεί κανείς να αμυνθεί καλύτερα από το κρύο και τις επιθέσεις. Αλλά κάποιος που ζει στο περιθώριο της ομάδας, ή στην πραγματικότητα απομονωμένος, έχει και άλλα πλεονεκτήματα. Μπορεί να φύγει όποτε θέλει και μπορεί να έχει μια καλύτερη θέα του τοπίου. Η μοίρα μου, με τη βοήθεια των επιλογών μου, με κράτησε μακριά από τα συσσωματώματα. Υπερβολικά χημικός και χημικός για πολύ καιρό για να θεωρήσω τον εαυτό μου πραγματικό άνθρωπο των γραμμάτων. Κι όμως, πολύ περισπασμένος από το πολύχρωμο, τραγικό ή παράξενο τοπίο για να νιώσω χημικός σε κάθε ίνα. Με λίγα λόγια, ταξίδεψα ως μοναχικός και ακολούθησα ένα ελικοειδές μονοπάτι, διαμορφώνοντας για τον εαυτό μου μια αμέθοδο κουλτούρα. Γεμάτη κενά, με πασαλείμματα γνώσης. Σε αντάλλαγμα, απόλαυσα να κοιτάζω τον κόσμο από ασυνήθιστες οπτικές γωνίες, επινοώντας, ας πούμε, την ενοργάνιση*: εξετάζοντας θέματα τεχνικής με το μάτι ενός ανθρώπου της λογοτεχνίας και τη λογοτεχνία με το μάτι ενός τεχνικού.

Τα δοκίμια που συλλέγονται εδώ (τα οποία έχουν ήδη δημοσιευτεί σε μεγάλο βαθμό στην εφημερίδα La Stampa του Τορίνο) είναι ο καρπός της περιπλάνησής μου ως περίεργου ερασιτέχνη για περισσότερο από μια δεκαετία. Είναι «εισβολές σε ξένα χωράφια», επιδρομές σε επαγγέλματα άλλων ανθρώπων, λαθροθηρίες σε ιδιωτικά κυνηγετικά καταφύγια, πλιατσικολόγηση στα απέραντα εδάφη της ζωολογίας, της αστρονομίας και της γλωσσολογίας: επιστήμες που δεν έχω μελετήσει ποτέ συστηματικά και οι οποίες, ακριβώς για αυτόν τον λόγο, με επηρεάζουν με τη διαρκή γοητεία των ανικανοποίητων και ανεκπλήρωτων ερώτων και διεγείρουν τα ένστικτά μου ως ηδονοβλεψία και kibitzer**.
Σε άλλα δοκίμια, έχω τολμήσει να λάβω θέση σε τρέχοντα προβλήματα, να ξαναδιαβάσω παλαιούς και σύγχρονους κλασικούς ή να εξερευνήσω τους εγκάρσιους δεσμούς που συνδέουν τον κόσμο της φύσης με αυτόν του πολιτισμού. Συχνά έχω πατήσει το πόδι μου στις γέφυρες που ενώνουν (ή θα έπρεπε να ενώνουν) τους επιστημονικούς και λογοτεχνικούς πολιτισμούς, περνώντας πάνω από μια ρωγμή που πάντα μου φαινόταν παράλογη. Υπάρχουν άνθρωποι που πλέκουν τα χέρια τους και την αποκαλούν άβυσσο, αλλά δεν κάνουν τίποτα για να την γεμίσουν. Υπάρχουν επίσης εκείνοι που εργάζονται για να την διευρύνουν, σαν ο επιστήμονας και ο άνθρωπος της λογοτεχνίας να ανήκουν σε δύο διαφορετικά ανθρώπινα υποείδη, αμοιβαία ακατανόητα, καταδικασμένα να αγνοούν το ένα το άλλο και να μην εμπλέκονται σε μια διασταυρούμενη γονιμοποίηση. Πρόκειται για ένα αφύσικο σχίσμα, περιττό, επιβλαβές, αποτέλεσμα μακρινών ταμπού και της Αντιμεταρρύθμισης, όταν στην πραγματικότητα δεν επιστρέφουν σε μια ευτελή ερμηνεία της βιβλικής απαγόρευσης της κατανάλωσης ενός συγκεκριμένου φρούτου. Δεν αφορούσε τον Εμπεδοκλή, τον Δάντη, τον Λεονάρντο, τον Γαλιλαίο, τον Ντεκάρτ, τον Γκαίτε και τον Αϊνστάιν, τους ανώνυμους «κατασκευαστές» των γοτθικών καθεδρικών ναών και τον Μιχαήλ Άγγελο. ούτε αφορά τους καλούς τεχνίτες του σήμερα ή τους φυσικούς που διστάζουν μπρος στο χείλος του μη δυνάμενου να γνωσθεί.
Μερικές φορές με ρωτούν με περιέργεια, ή ακόμα και με υπεροψία, γιατί γράφω ενώ είμαι χημικός. Ελπίζω ότι αυτά τα δοκίμια, εντός των μετριοπαθών ορίων δέσμευσης και προοπτικής, θα καταστήσουν σαφές ότι μεταξύ «των δύο πολιτισμών» δεν υπάρχει ασυμβατότητα. Αντίθετα, υπάρχει, κατά καιρούς, όταν υπάρχει καλή θέληση, αμοιβαία έλξη. Επιπλέον, ελπίζω ότι έχω μεταφέρει στον αναγνώστη μια εντύπωση που έχω συχνά: ζούμε σε μια εποχή γεμάτη προβλήματα και κινδύνους, αλλά όχι βαρετή».

* ο αγγλικός όρος από το βιβλίο - το οποίο βρήκα στο archive.org, είναι: instrumentation και σημαίνει την εισαγωγή οργάνων στην παρατήρηση και στη μέτρηση. Θα μπορούσε να μεταφραστεί σε ενοργάνωση. Αλλά μια ίσως αβάσιμη διαίσθησή μου, μου είπε ότι δεν θα απέδιδε εξ ίσου καλά την έξωθεν εισαγωγή οργάνων για τη μέτρηση.

**Αυτή τη λέξη δεν τη γνώριζα. Έμαθα όμως ότι σημαίνει τον ενοχλητικό που παρακολουθεί μια παρτίδα σκακιού, δίνοντας πίσω από τον ώμο ενός παίκτη, συμβουλές που δεν του ζητήθηκαν...